اروپاى شرقى و داخل آسيا تحقيق برجسته‌اى كرده است . روس‌هاى سواحل درياى آزوف ( آزاق ) و رود دون 23 را مىشناخته و نيز تفصيلاتى از كوههاى قفقاز 24 و اقوام ساكن شمال و شرق آن چون بر طاس ، غز ، كومان ، و قبچاق آورده است . 25 بيشتر اطّلاعات وى از چين بر مبناى ادريسى است ولى نام تركى پكن را كه خانبالق است و نيز نام حاكم وقت آن را كه محمود يلواج و از مردم خوارزم بوده مىدانسته است . ابو الفدا در صحّت اين روايت ترديد كرده و آن را در كتاب جغرافيايى خود نياورده است . 26 به طور كلّى ابو الفدا دربارهء ابن سعيد سختگير است و در چند جا از كتاب خود مىگويد كه در آغاز كار بر روايت او از مغرب اعتماد كرده از اين جهت كه مغربى بوده است ، ولى به زودى خطاهاى وى را معلوم داشته و از آن خوددارى كرده است . 27 ولى دانش اروپايى اين قضاوت سخت ابو الفدا را در همه جا نمىپذيرد . آمارى كه خبرهء منابع مربوط به اروپاست عقيده دارد كه ابن سعيد از جنوب اروپا و بخصوص ايتاليا اطّلاعات خوب دارد 28 و دربارهء نواحى و شهرهاى آن چون ساردنى ، كرس ، نايل ، سالرنو ، رم ، پيزا ، و جنوا مطالب تازه دارد كه مؤلّفان ديگر از آن بىخبر بوده‌اند و شايد از تاجران اندلسى و آفريقاييان گرفته است . 29 اين قضيّه دربارهء اطّلاعات او از سواحل افريقا شرقى و غربى نيز صادق است كه شخصا آنجا را نديده ، ولى مطالب خود را از يك كشتيبان عرب به نام ابن فاطمه گرفته كه چيزى دربارهء او نمىدانيم و شايد به قرن پيش از آن مىزيسته است . 30 كشتيبان مذكور در طول ساحل غربى افريقا تا مصبّ رود سنگال رفته است كه در آن موقع مىپنداشتند اين رود از راه رود نيجر با منبع نيل ، كه منطقهء درياچهء چاد را نيز جزو آن مىدانستند ، ارتباط دارد . 31 ابن فاطمه ظاهرا در شرق افريقا نيز تا سفالهء زنگ رفته و ماداگاسكار را خوب مىشناخته است 32 و شايد روايت مهمّى كه از ميان مؤلّفان عرب فقط ابن سعيد دربارهء اقامت هندوان در جزيرهء مذكور آورده از ابن فاطمه بوده است . 33 همهء اين ملاحظات عمومى و خصوصى نشان مىدهد كه جغرافياى ابن سعيد در خور توجّه محقّقان معاصر است و نظرى كه نيم قرن پيش بار تولد ابراز داشته هنوز درست است كه گويد : « اين كتاب نسبت به ادريسى و ابو الفدا استقلال دارد و ابو الفدا و مترجمان و مصحّحان نتوانسته‌اند همهء مطالب آن را بگيرند . » 34 يعنى هنوز كتاب ابن سعيد محتاج تحقيقى خاص است تا مسائل پيچيدهء آن را به قدر كافى روشن كند . نمىتوان گفت كه ابن سعيد به نزد عربان يا دانشوران اروپايى گمنام است ، اما شهرت كامل وى در آن دوران و دورانهاى بعد به سبب قزوينى بود كه از همهء نويسندگان عرب به عامهء خوانندگان نزديكتر بود ، زيرا آشنايى عامهء خوانندگان با آثار مكتوب طبعا با نام دانشوران بزرگ ارتباط ندارد ، بلكه بيشتر نصيب كتابهايى مىشود كه با سليقهء آنها جور باشد و به آن